Hoe kunst de stad verovert
Tekst: Willem Claassen | Beeld: More or less design
Wie in Nijmegen goed om zich heen kijkt, ziet veel kunst in de openbare ruimte. Van de rode stalen koffiekan van Klaas Gubbels op een muur van de Arsenaalplaats tot het waterkunstwerk in Hart van de Waalsprong van Isolde Venrooy. Welke ideeën zitten er achter het lokale kunstbeleid? Hoe worden kunstenaars gekozen? En waarin onderscheidt Nijmegen zich van andere steden? Hoog//Diep-redacteur Willem Claassen ging in gesprek met Claudia Linders, voorzitter van de Commissie Beeldende Kunst openbare ruimte (CBK) in Nijmegen.
Kun je de voorzitter van de Commissie Beeldende Kunst vragen naar haar favoriete kunstwerk in de Nijmeegse openbare ruimte? In principe is Claudia Linders een pleitbezorger van alle 350 werken die in de stad en in de opslag te vinden zijn, maar natuurlijk heeft ze ook persoonlijke favorieten. Het Labyrinth van kunstenaars Jaap van Hunen en Klaus van de Locht bijvoorbeeld, dat sinds 1982 aan de Waalkade te vinden is. ‘Het raakt aan het thema ruimte voor de rivier en levert een bijzondere, bijna magische verblijfsplek op.’ Ook is ze heel enthousiast over het werk van Klaas Gubbels bij het Arsenaalplaats, de koffiekan met daarop een dichtregel van K. Schippers: Als je goed om je heen kijkt zie je dat alles gekleurd is. ‘Het roept op anders te kijken naar je omgeving.’
Gevraagd en ongevraagd advies
Dat anders kijken naar je omgeving is een van de voornaamste functies van kunst in de openbare ruimte. Linders zet zich daar met haar commissie voor in. Eens per maand komen ze samen. ‘Het is onze taak om gevraagd en ongevraagd advies te geven over bestaande en nieuwe kunstwerken’, legt ze uit. ‘Dat is heel breed, want het gaat ook over bijvoorbeeld het beheer en verplaatsen van werken. Bij nieuwe opdrachten zijn we betrokken bij de te formuleren uitvraag en adviseren we van ontwerp tot levering.’ Steeds staat voorop dat de artistieke vrijheid van de kunstenaar wordt gewaarborgd. Dat is niet altijd even gemakkelijk. ‘Een kunstwerk in de openbare ruimte plaatsen is soms complexer dan het neerzetten van een gebouw’, stelt Linders, die ook architect is. ‘Heel veel mensen willen er iets over te zeggen hebben.’
De insteek van kunst in de Nijmeegse openbare ruimte is vastgelegd in de Cultuurvisie uit 2019. Daarin staan drie programmalijnen centraal: dat kunst en cultuur er voor iedereen is, dat de aantrekkingskracht van Nijmegen vergroot kan worden door middel van cultuur en dat er ruimte is voor innovatie en creativiteit. Het uitvoeringskader geeft richtlijnen om dit concreet te maken. Zo spelen welzijn (plekken om te ontmoeten en ontspannen), gezondheid (groene gebieden en plekken om te bewegen) en ruimtelijke samenhang en kwaliteit (aandacht voor cultuurhistorie en een toekomstbestendige en goede ruimtelijke beleving) een rol bij het verstrekken van nieuwe kunstopdrachten. ‘In het uitvoeringskader staat waar de stad haar kansen ziet voor kunst in het publieke domein en de toekomstige gebiedsontwikkelingen.’
Brede aanpak
Nieuwe opdrachten vliegt haar commissie op verschillende manieren aan, steeds passend bij de plek en de doelstelling van de opdracht, vertelt Linders. Vaak wordt gewerkt met een longlist en een shortlist, en soms adviseert de commissie om een curator te vragen die vervolgens een kunstenaar selecteert. ‘Het hoeft niet altijd te beginnen met een schetsontwerp. Het komt ook voor dat we meerdere kunstenaars eerst vragen naar hun portfolio en visie op de opgave en van daaruit selecteren. Daarnaast bezoeken we weleens ateliers en leggen we op basis daarvan een opdracht neer.’
De aanpak is zo breed mogelijk, waarbij het altijd in de eerste plaats gaat om het kiezen van de beste kunstenaar voor de opgave. Technische voorwaarden, zoals maat, schaal en gewicht, spelen in meer of mindere mate een rol. ‘Zo keken bij de nieuwe beelden van Fernando Sánchez Castillo, die op het Kelfkensbos komen te staan, een cultuurhistorica, landschapsarchitecten, stedenbouwkundigen en Valkhof Museum mee.’ Nijmeegse kunstenaars worden meegenomen in de selectie, maar hebben geen streepje voor, vertelt Linders. ‘Er zijn geen restricties. We kijken naar diversiteit, in stad en regio, maar zeker ook nationaal en internationaal.’
Keramische platen en mural
In de fietsonderdoorgang onder de Graaf Alardsingel in Lent is pasgeleden een wandreliëf geplaatst van Maarten Heijkamp, een kunstenaar uit Zaandam. ‘Het gaat om keramische platen waarop de geschiedenis van in het gebied voorkomende vissen, waterplanten en bodemleven wordt verbeeld. Voor deze opdracht hebben we met de commissie een longlist gemaakt en daarna een shortlist voor het maken van drie schetsontwerpen. Dat waren drie goede voorstellen, waarbij we kozen voor Heijkamp: met name vanwege de passende relatie met de plek en zijn originele werkmethode met de fotografische hamer in zijn camera obscura.’
Een ander recent voorbeeld is de muurschildering aan het begin van de Burchtstraat, een eerbetoon aan de Gebroeders van Lymborch. Deze is gemaakt door Nijmegenaar Gerco Hiddink van Studio Hartebeest. ‘Die opdracht kwam voort uit anti-graffitibeleid. Deze muur werd steeds ondergespoten. Een mural is daar niet altijd het antwoord op, maar dit is wel een heel mooi ontwerp, passend bij het pand dat vroeger blindnissen bevatte, en met voldoende ruimte voor Gerco’s artistieke vrijheid. Hij heeft nu drie muurschilderingen in een rechte lijn richting de Waal; naast deze vind je de Waalpaintings Market Garden op de gevel van de Lindenberg en prinses-keizerin Theophanu op de zijkant van het casino. Een vierde mural is in de maak op de plinten van Museum De Bastei.’
Foto's: Mich Fesenmeyer
Jong talent
Heijkamp en Hiddink hebben al de nodige ervaring, maar de commissie probeert ook regelmatig nieuw talent de kans te geven. ‘Als je dat wilt doen, moet je ze niet met ervaren kunstenaars op een longlist zetten. Dan moet je je alleen focussen op nieuwe talenten zodat de kansen gelijk zijn.’ Kunstenaars die niet eerder een werk voor de openbare ruimte hebben gemaakt, worden daarin intensief begeleid, zoals Isolde Venrooy. Zij maakte het waterkunstwerk ‘De Spons’ in Hart van de Waalsprong in Nijmegen-Noord, bestaande uit een watertappunt, een watergoot en een balustrade langs de wadi met betonnen sponsorelementen. Ook Studio Another Day had nooit eerder een werk gemaakt voor de openbare ruimte. Dit ontwerpbureau maakte het blauwe lichtkunstwerk ‘KOM-BLIJF-GAAN’ op woongebouw Havenkade in het Waalfront. ‘Zij zijn fantastisch begeleid door een architect en een commissielid.’
Kunst als integraal onderdeel
Een mooie trend in Nijmegen, vindt Linders, is dat bij nieuwe gebiedsontwikkeling kunst meteen wordt meegenomen als integraal onderdeel van de plannen. Kunst speelt op die manier een rol bij het borgen van de kwaliteit van de openbare ruimte. ‘Aan het begin van een traject kun je de denkkracht van een kunstenaar meenemen. Hun visie wordt vaak onderschat, maar zij kunnen de complexiteit van vraagstukken die spelen bij nieuwe ontwikkeling goed aan.’ Dit gebeurt onder meer in het beeldkwaliteitsplan Stationsdistrict en de gebiedsontwikkeling Waalfront. ‘Bij het Waalfront werken we samen met Ontwikkelingsbedrijf Waalfront, diverse ontwikkelaars, (landschaps-)architecten en kunstenaar Nynke Koster aan een van de grote opgaven in de stad; de representatie van het Romeins verleden’, zegt Linders. Bij dergelijke opdrachten vraagt de commissie eerst naar een visie van de kunstenaar voordat er een schetsontwerp komt. ‘Een kunstenaar laat tijdens een presentatie diens portfolio zien en vertelt hoe naar de opdracht wordt gekeken. We zoeken naar de beste match voordat er een ontwerp is, zodat je vervolgens voor een teamprestatie kunt gaan.’
Nynke Koster - Thermenplein Waalfront
Toelichting op de tubuli: Oorspronkelijk was het een functioneel, bijna onzichtbaar onderdeel van het verwarmingssysteem. Ik haal dat element uit de wand en maak het zichtbaar. Vervolgens gebruik ik één eenvoudige verticale vorm op verschillende manieren: als ruimtelijk object op het plein, als onderdeel van de architectuur en als drager van afdruk, licht en kleur. Daardoor ontstaat geen re-constructie van een Romeins badhuis, maar een nieuwe familie van elementen die vanuit dezelfde historische oorsprong voortkomt. Disclaimer: deze beelden zijn schetsen in ontwikkeling, waar geen rechten aan kunnen worden ontleend.
Muurkunst
Linders is naast voorzitter van de adviescommissie in Nijmegen ook voorzitter van het Stadscuratorium Amsterdam. Ze ziet dat Nijmegen vooroploopt in haar beleid voor muurkunst. Er is een goede afstemming vooraf tussen gemeente, kunstenaars, bewoners en winkeliers. ‘In Amsterdam worden nog weleens kunstwerken gerealiseerd die achteraf verwijderd moeten worden, omdat het als aanstootgevend wordt gezien of niet past binnen het beschermd stadszicht of de visie op de omgeving. Het is belangrijk om processen van totstandkoming zorgvuldig af te stemmen en dat gebeurt in Nijmegen heel goed.’ Het heeft ermee te maken dat kunstopdrachten op projectbasis worden ingevuld. ‘In Amsterdam is het institutioneler ingericht. Een initiatief voor een mural staat daardoor losser van ander gemeentebeleid waar een pandeigenaar mee te maken krijgt, zoals beschermd stadgezicht, gebiedsontwikkeling of de participatieverordening.’ Muurkunst is een geval apart, vertelt Linders, omdat er allerlei kwaliteitsteams van de gemeente een stem in hebben. Hoewel dit voor complexe trajecten zorgt, is ze daar in het geval van grote muurschilderingen wel voorstander van. ‘Als pandeigenaar ben je in principe vrij om een blinde muur te beschilderen, maar de stad is geen canvas. Je kunt niet zomaar overal met wanden aan de slag. Je moet per locatie kijken wat passend is. Daarbij is samenspraak van belang. En het is zeker ook van grote waarde dat er in de stad vrije ruimte is voor streetart en graffiti.’
Representatie van groepen
Als ze Nijmegen met Amsterdam vergelijkt, ziet ze dat men in de hoofdstad wel iets verder is op het vlak van representatie van groepen. Zo komt er volgend jaar een monument voor gastarbeiders (zoals zij in de jaren ‘60 en’ 70 werden genoemd), is er onlangs een kunstwerk onthuld dat moslima’s representeert en kunst die verwijst naar de LHBTQIA+-gemeenschap. ‘Diversiteit en inclusie heeft ook in Nijmegen de aandacht, zo komt er een LHBTQIA+-kunstwerk, maar de vraag wie en wat op welk moment wordt gerepresenteerd is hier nog wat minder zichtbaar in de vraagstukken binnen kunst in de openbare ruimte. Het is aan de politiek om daar keuzes in te maken en wensen van inwoners te honoreren. Een draagvlakonderzoek is daarbij belangrijk, dan kun je zien of een initiatief breed gedragen wordt.’
Meer discussie
Linders wenst dat kunst in de openbare ruimte nog vaker onderwerp van gesprek wordt. ‘De informatie over kunstwerken is al goed te vinden online, maar er mag nog meer discussie plaatsvinden. Steeds moet de vraag zijn: wat kan kunst betekenen voor de stad? Dan kan het gaan om het profileren van de stad, maar ook over dat iedereen zich aangesproken voelt - want de stad is van iedereen. Laagdrempeligheid is daarom ook essentieel.’ Dat Nijmegen mogelijk Culturele Hoofdstad van 2033 wordt, beschouwt Linders als een mooie kans. ‘Daarmee kan je iets voor elkaar krijgen voor de korte termijn, bijvoorbeeld met kunst als placemaking, én voor de lange termijn.’ Ze verwacht dat dit traject sowieso veel mensen gaat mobiliseren. ‘Mensen zullen bereid zijn om mee te werken.’ Daarmee kun je het nadenken over openbare ruimte optimaliseren, betoogt ze. ‘En dat doe je integraal: door samen te werken.’
Over Claudia Linders
Claudia Linders, architect, curator en beeldend kunstenaar, bekleedt diverse advies- en bestuursfuncties. Zij is voorzitter van de Commissie Beeldende Kunst Nijmegen voor kunst in de openbare ruimte, lid van de Culturele commissie Groei. Nijmegen en voorzitter van Stadscuratorium Amsterdam. Daarnaast is zij o.a. voorzitter van de Examencommissie aan de Design Academy Eindhoven (DAE), jurylid en docent bij Tamayouz Awards en de Dia Al-Azzawi Prize for public art in het Midden-Oosten en voorzitter van de Raad van Toezicht van Das Leben Am Haverkamp in Den Haag.
Dit artikel is een samenwerking is tussen Architectuurcentrum Nijmegen (ACN) en Beeldende Kunst Nijmegen (BKN).
Opmerkingen