Groeten uit Post '65
Tekst: Michiel Kruidenier (Onderste Steen) | Foto's: Thea van den Heuvel fotografie
De samenleving maakte net als de architectuur en stedenbouw grote veranderingen door in de Post ’65-periode (1965-1990). De toename van welvaart, uitbreiding van de verzorgingsstaat, opkomst van massatoerisme, protest en democratisering leidden tot veel vernieuwingen in de ontwerpwereld. In de jaren zestig ontstond steeds meer kritiek op de monotone rijtjeswoningen en hoge, betonnen flats in wederopbouwwijken. Terug naar de traditionele bouwkunst was geen optie, want het schrikbeeld van benauwde, overbevolkte binnensteden lag nog vers in het geheugen. Sterker nog: deze was in veel steden nog realiteit. Vooral stedenbouwkundigen probeerden lucht en ruimte – verworvenheden van het functionalisme – te combineren met nieuwe vormen en autoluwe straten: het woonerf en de bloemkoolwijk waren geboren. Door de grote woningnood deed het uiterlijk van gebouwen er minder toe. Er moest in de Post ’65-tijd vooral veel en goedkoop gebouwd worden.
Groeien en saneren
Nijmegen groeide in tussen 1965 en 1990 explosief, vooral in oppervlakte. Aan de zuidwestkant van de stad verrees vanaf 1966 stadsdeel Dukenburg (11.000 woningen), in 1977 gevolgd door Lindenholt (6.000 woningen). In de jaren tachtig begon ook de sanering van de sterk verkrotte Benedenstad. De opzet van de vernieuwde Benedenstad komt veel overeen met nieuwe wijken zoals Gildekamp (W.H. Verschoor, 1981), maar dan gebaseerd op het oude stratenpatroon.
Nieuwe typen gebouwen
Behoeftes vanuit de samenleving vroegen om nieuwe soorten gebouwen. Zo ontstonden overal in Nederland culturele centra, buurthuizen, vakantieparken en recreatiegebieden – in Nijmegen werd De Lindenberg gebouwd en Park Staddijk aangelegd. Ook de woningbouw veranderde door meer vraag naar woonruimtes voor alleenstaanden en studenten. Vooral dat laatste speelde lokaal, waar de Radboud Universiteit sterk groeide met de komst van zijn eigen campus. Daarnaast groeide ook in Nijmegen het aantal kantoren, omdat veel industrie verdween naar de lagelonenlanden en de dienstverlenende sector groeide. Kantoorgebouwen verrezen met name rondom Station Nijmegen en banken vestigden zich aan het Keizer Karelplein. Hoogbouw werd niet geschuwd.
ACN presenteert tien ansichtkaarten van Nijmeegse gebouwen uit de zogenaamde Post ’65-tijd, verzameld in een speciale bewaardoos. Jong erfgoed dat staat voor een uniek stuk lokale geschiedenis, maar nog ondergewaardeerd is.
Met deze collectie kaarten wil ACN het bewustzijn over Post ’65 vergroten en markante Nijmeegse architectuur uit die periode het land - of zelfs de wereld - rondsturen.
Experiment
Ook het experiment werd niet geschuwd in de Post ’65-periode. Nieuwe bouwtechnieken werden toegepast en architecten introduceerden innovatieve plattegronden. Zo kregen woningen in Weezenhof en Lankforst verplaatsbare wanden om een extra slaapkamer te creëren en experimenteerde architect Antoon Croonen met een flexibele indeling in kantoorgebouw Nassau Staete, als alternatief voor het verouderde cellenkantoor. Ook kwam op kleine schaal participatie op door bewoners inspraak te geven in de bouw van hun nieuwe woning.
Tweede oliecrisis
De jaren tachtig bracht opnieuw verandering in ideeën over architectuur, tegen de achtergrond van de tweede oliecrisis. Lonen werden verlaagd, hypotheken werden duurder en bouwkosten, waardoor de woningbouw stagneerde. Bedrijven konden wel grote bouwprojecten realiseren, zoals het casino en chipfabriek NXP in Nijmegen. De nadruk lag op het creëren individuele, spraakmakende architectuur, met opvallende materialen en kleuren.
Belang van het verhaal
De historische waarde van architectuur en stedenbouw uit de periode 1965-1990 wordt steeds meer gezien. Zo zijn in Nijmegen het Erasmus- en Estelgebouw inmiddels aangemerkt als nieuwe, jonge monumenten. Wat helpt is dat het verhaal van Post ’65 opgeschreven wordt als drager van erfgoedbeleid. Toch is de algemene waardering van architectuur uit die tijd nog laag. Ook voldoen sommige gebouwen niet meer door veranderende gebruikswensen, of moeten hoognodig verduurzaamd worden. De sloophamer dreigt dan al snel. Dat overkwam in Nijmegen Electrabel, het GGD-gebouw en veel gebouwen van de Radboud Universiteit.
Lokale woningbouw uit de Post ’65-periode ontspringt opmerkelijk genoeg de dans. Het renovatieproject Hippe hoogbouw in Weezenhof toont aan dat er genoeg mogelijk is met Post ’65-gebouwen, ook qua verduurzaming. Het Estelgebouw en Nassau Staete werden succesvol herbestemd. Voor sommige gebouwen, zoals De Lindenberg en het ABN-Amrogebouw aan het Keizer Karelplein, is de toekomst nog ongewis. Anderen hebben de publieke opinie niet aan hun zijde – denk aan Holland Casino Nijmegen. Het verhaal erachter vertellen helpt om op zijn minst te voorkomen dat sloop achteraf leidt tot spijt.
Vanaf eind jaren zestig verrezen overal in Nederland culturele centra om bewoners samen te brengen en de kans te bieden zich cultureel te ontwikkelen: in Nijmegen De Lindenberg. Aan de rand van de benedenstad verrees het complex met bibliotheek, muziekschool en theater. Ondanks de enorme schaal gaf de architect het gebouw een menselijke maat door het te ontwerpen als een dorp. Het kreeg een centraal plein, binnenstraten en een streng raster van betonnen kolommen. Na het vertrek van de bibliotheek uit De Lindenberg volgden meerdere verbouwingen.
Ontwerpjaar: 1962-1969 | Bouwjaar: 1970-1972
Adres: Ridderstraat 23
Architect: W. Eijkelenboom
Lindenberg Cultuurhuis
De Radboud Universiteit verhuisde vanaf 1950 stapsgewijs van het centrum naar een nieuwe campus op landgoed Heijendaal. Architectenbureau Kraaijvanger c.s. ontwierp de gebouwen van de A-faculteit. Tussen 1971 en 1973 verrees het 88 meter hoge Erasmusgebouw, dat ruim dertig jaar het hoogste gebouw van Nijmegen was. Zijn betonnen kern werd met een glijbekisting in slechts 25 dagen opgetrokken. Het gebouw kenmerkt een belangrijke omslag in het denken over hoogbouw, waardoor naastgelegen panden aan de Thomas van Aquinostraat weer laagbouw werden.
Ontwerpjaar: 1965-1971 | Bouwjaar: 1971-1973
Adres: Erasmusplein 1
Architect: M.P. Reijs
Erasmusgebouw
Met de explosieve groei van
studentenaantallen ontstond eind jaren vijftig een nieuw type woongebouw: de studentenflat. Om te voorkomen dat de student kwam te wonen in een groot, anoniem en rechthoekig gebouw ontwierp architect Piet Tauber Hoogeveldt anders dan gebruikelijk. Het werd een studentencomplex met verschillende in hoogte variërende bouwdelen, gesitueerd rondom een centraal plein. Het gebouw voor 1.024 studenten is onderverdeeld in wooneenheden voor vijf tot zestien studenten, inclusief gemeenschappelijke keuken en ontmoetingsruimte. Voor een vriendelijke uitstraling is de gevel gemaakt van baksteen in plaats van kaal beton.
Ontwerpjaar: 1967-1968 | Bouwjaar: 1968-1970
Adres: Professor Bromstraat 1-59 en 2-116
Architect: Prof.ir. P.H. Tauber
Studentenhuisvesting Hoogeveldt
Om een oplossing te zoeken voor de woningnood riep het Rijk in 1969 het programma Experimentele woningbouw in het leven. Een van de projecten die subsidie kreeg was Plan De Vossen in de nieuwe wijk Dukenburg. In opdracht van de katholieke woningvereniging Kolping werden 270 flexibele flatwoningen gerealiseerd met verplaatsbare tussenwanden. Tijdens de bouwfase ontstond een extra experiment: er kwamen ook gemeenschappelijke ruimtes bij, waaronder een crèche. In 2013 werd het gebouw gerenoveerd en verduurzaamd. Het project werd later herhaald in Lankforst door arbeidersbouwvereniging De Gezonde Woning.
Ontwerpjaar: 1968-1972 | Bouwjaar: 1970-1972
Adres: Weezenhof 41e-49e straat
Architect: Ir. W.H. Verschoor
Flatwoningen de Vossen (hippe hoogbouw)
Dit terrasvormige gebouw boven op de stuwwal is niet alleen bijzonder door zijn opvallende vorm, maar vooral door zijn bijzondere staalconstructie. Om de begane grond zo open mogelijk te houden, ondersteunen de kolommen daar vier kolommen van de verdiepingen daarboven via een groot stalen kruis. Vanwege zijn constructie is het gebouw ontworpen op een raster van 2,5 x 2,5 meter. Het pand was het hoofdkantoor én visitekaartje Estel, een fusiebedrijf van Koninklijke Hoogovens en het Duitse staalbedrijf Hoesch. Lang heeft Estel er niet gezeten. Al snel trok ingenieursbureau Royal Haskoning in en sinds 2017 is het gebouw in gebruik als luxe woongebouw.
Ontwerpjaar: 1972-1975 | Bouwjaar: 1976-1977
Barbarossastraat 35-159
Architect: A. Bodon & J.H. Ploeger
Landschapsarchitect: M. Ruys
Estel-gebouw
Rondom Station Nijmegen vestigden zich in de jaren zestig en zeventig enkele (semi-)openbare overheden, waaronder VGZ-BAZ en de Belastingdienst. In 1979 verrees er het gebouw Nassau Staete, op de hoek van de Nassausingel en de Burgemeester Hustinxstraat. Het huisvestte het nieuwe kantoor van de Raad van Arbeid, 102 appartementen en 140 parkeerplaatsen. De drie verspringende woontorens en de dominante betonnen trappenhuizen gaven de stad voor het eerst een moderne skyline. Het laagste bouwdeel werd op poten geplaatst, een verwijzing naar de ook op poten staande Stadsschouwburg. Niet voor niets heette het project a.d.s.: ‘achter de schouwburg’.
Ontwerpjaar: 1975-1979 | Bouwjaar: 1979-1980
Adres: Nassausingel 3 / Burg. Hustinxstraat 100-302
Architect: A.G.M. Croonen
Nassau Staete
Toen na decennialange verwaarlozing het moment eindelijk daar was om de Benedenstad aan te pakken, was de tijdgeest veranderd. Plannen voor hoge flats op een strak grid maakten plaats voor laagbouw en kronkelige straten en gasjes. Het oorspronkelijke stratenpatroon werd zoveel mogelijk gehandhaafd en auto’s kregen een plek op binnenplaatsen. Bijzonder is dat het overgrote deel van de nieuwe woningen sociale woningbouw was. Dat leidde weliswaar tot sobere architectuur – om kosten te besparen – maar dat werd ruimschoots gecompenseerd met veel groen in de wijk.
Ontwerpjaar: 1978-1982 | Bouwjaar: 1979-1985
Adres: Grotestraat e.o.
Architecten: D. Pouderoyen, H. Velthuijzen, Ir. W.H. Verschoor, & P. van Hontem
Benedenstad
In 1982, nadat de nieuwe waterkering in de Benedenstad was gerealiseerd, kwam op de plek van de oude Waalhaven Het Labyrinth, een kunstwerk van beeldhouwers Klaus van de Locht en Jaap van Hunen. Het cirkelvormige object van 24 meter doorsnede bestaat uit negen waterkanalen, geordend in concentrische cirkels, met evenwijdig daaraan een 350 meter lang looppad van basaltstenen. In het midden staat een kleine sluitsteen, gemaakt van een ronde basaltsteen die opgevist is uit de Waal. De kunstenaars maakten daarin een klein labyrint.
Ontwerpjaar: 1982 | Bouwjaar: 1982
Adres: Oude Waalhaven
Ontwerper: K. van de Locht & J. van Hunen
Het Labyrinth
Een van de laatste grote projecten in de binnenstad uit de Post ’65-tijd was het casino. Zijn vormentaal, kleurstelling en materiaalgebruik zijn kenmerkend voor de jaren tachtig. Om de imposante omvang van het lange, gebogen gebouw te doorbreken, is het onderverdeeld in verschillende vlakken. Geveldelen zijn opgevat als losse schermen en ramen als gaten in de wand. Ondanks dat het casino met de rug naar de stad is gekeerd, komen de meeste bezoekers juist via deze achterkant binnen. Want daar bevindt zich, in het deels overkluisde Groene Balkon, de parkeergarage.
Ontwerpjaar: 1984 | Bouwjaar: 1985-1989
Adres: Groene Balkon 1 / Waalkade 68
Architect: M. Hofhuis
Holland Casino Nijmegen
Een van de eerste bedrijven die in de jaren vijftig neerstreek in het Nijmeegse industriegebied Winkelsteeg was Philips. De multinational produceerde er halfgeleiders (chips) en transistors. De grootste en meest opvallende fabriek werd tussen 1985 en 1987 gebouwd aan de Nieuwe Dukenburgseweg. Op de eerste verdieping van het gebouw worden chips gemaakt op een trillingsvrije werkvloer in een volledig stofvrije ruimte. De ‘chipkathedraal’ valt niet alleen op door zijn omvang en vorm, maar ook door zijn complementaire kleuren geel en blauw.
Ontwerpjaar: 1985 | Bouwjaar: 1985-1987
Adres: Gerstweg 2
Architect: B. Willemsen