De onvoltooide stad: permanente tijdelijkheid

ACN College | 19.05.2026 | terugblik

Tekst: Willem Claassen | Foto's: More or less design

Een stad is geen vaststaande kolos, maar een levend organisme dat zich voortdurend aanpast aan de omgeving en de wensen van haar bewoners. Hoe kunnen we tijdelijkheid in de architectuur en stedenbouw niet alleen accepteren, maar juist zien als leidend principe? Op 19 mei hield architect Kristian Koreman (bureau ZUS) een college over permanente tijdelijkheid in de NYMA makersplaats.

Kristian Koreman vertelde aan het begin van zijn college over zijn connectie met Nijmegen. ‘Ik heb hier mijn jeugd verloren’, zei hij. Koreman groeide op in het Noord-Limburgse Nieuw-Bergen en bezocht als tiener de stad voor Doornroosje, coffeeshops en dansfeestjes in de bossen. Zo leerde hij de krakersmentaliteit kennen. ‘Met die spirit ging ik naar Arnhem om landschapsarchitectuur te studeren.’ Daarna volgde een studie filosofie in Rotterdam. ‘In Rotterdam voelde ik ook die anarchie, en er was daar ruimte voor. Dat was de belangrijkste reden om na te denken over permanente tijdelijkheid: de ruimte in tijd die je voelt.’

NYMA-terrein en DUUX

Koreman kwam nog even terug op Nijmegen en sprak over de herontwikkeling van het NYMA-terrein, waar hij als stedenbouwkundig ontwerper bij betrokken is geweest. ‘Eigenlijk is het terrein veel te groot voor de menselijke ziel. We hebben op een aantal plekken ingrepen gedaan. De herontwikkeling is tien jaar aan de gang en dat duurt nog wel tien jaar. Dan is het nog niet af, het zal nooit af zijn.’

Voor Nijmegen ontwierp Koreman ook het innovatieve nieuwbouwproject Stadgoed DUUX in de Winkelsteeg. Dit is een blauwdrukplan en gaat dus niet over permanente tijdelijkheid. ‘Het wordt een nieuwe stadspoort, waarbij we zorgen dat Dukenburg de stad in komt. Het heeft veel hoogteverschillen en krijgt een mooi terras.’ Bijzondere attractie wordt de surfhal, waar je voor een betaalbare prijs binnen kunt surfen.

Ecosystemen

Koreman vertelde kort over de ideeën en werkwijze van zijn bureau ZUS, dat hij 25 jaar geleden oprichtte met zijn partner Elma van Boxel. Hij toonde een schema met links de mens, rechts de natuur en daartussen politieke ruimte. ‘Dat is de plek waar je stelling kunt nemen.’ Koreman denkt vanuit ecosystemen, legde hij uit aan de hand van een foto van een paddenstoel. ‘Zo’n paddenstoel is mooi, maar het gaat om wat eronder zit: het ecosysteem. Als je daar een stukje weghaalt, groeit het er aan de andere kant weer aan.’

Zijn bureau werkt in golfbewegingen. ‘Je bedenkt iets, blaast hoog van de toren, en dan maak je het, test je het en kan het zijn dat het niet werkt. Dan moet je weer opnieuw beginnen. Steeds top down. Door steeds ideeën te hebben en opnieuw te proberen, raak je nooit gefrustreerd.’

Schieblock

Het grootste deel van het college ging over het Schieblock, een gebouw in het Rotterdamse centrum dat in de loop der jaren volledig is getransformeerd. ZUS vestigde zich in dit pand toen in dat gebied nog niets te doen was. ‘Het was dood. Voor de auto ontworpen, en voor vastgoed misschien. We snapten het niet.’ Voor de oorlog was het centrum een bruisend ecosysteem, vertelde Koreman. Na de oorlog was alleen de grote infrastructuur over en waren er nieuwe, grootstedelijke ideeën. Op een gegeven moment stonden veel torens leeg, waarbij de huurprijs ook nog eens heel hoog was. ‘Het economische model klopte niet.’ ZUS wilde ook breken met een typisch Rotterdamse werkwijze: je hebt iets, wilt wat anders, sloopt het en bouwt iets nieuws. ‘Wij dachten: waarom maken we niet iets tijdelijks van wat er al is. Iets dat we kunnen laten groeien.’

Koreman maakte een collage van kantoortorens waarbij het onderste gedeelte bruist van het leven. ‘Het idee was: zij mogen boven bepalen, wij bepalen de humuslaag.’ Toen begon het bureau haar eigen plek te verbouwen, op een hoek in het gebouw. ‘Het was een no-go area met schietpartijen. Willen we daar wel blijven? Maar we draaiden het om: we zorgen dat we er willen blijven.’ Ze besloten gratis te gaan programmeren en gingen aan de slag met de rest van het leegstaande pand. ‘Veel mensen zochten werkruimte. Een deel verhuurden we aan partijen die iets met de stad wilden doen.’

De eigen plek groeide en werd een publieke ruimte in een gebouw. Door de programmering stonden er ook vaak mensen buiten op straat te kletsen. ‘We hebben toen houten terrasmeubelen gemaakt en die in een leeg parkeervak gezet. Er kwam bier bij en mensen uit de horeca namen het over.’

Speldenprikken en hosselen

ZUS ging een stap verder. Het bureau benaderde het gebied rondom het gebouw als ecosysteem, met het doel om grote bedrijven als Shell en KPMG en kleine ondernemers met elkaar in contact te laten komen. ‘We hebben de biergarten groter gemaakt en het hele gebied tot test site gedoopt. Het werd een masterplan van verschillende initiatieven, waarbij het niet allemaal tegelijk hoeft te gaan draaien. Het hoeft niet helemaal te kloppen, we laten het ontstaan. Op die wijze zijn er in vijftien jaar 70 projecten van de grond gekomen.’ Koreman sprak over ‘speldenprikken’: een dakterras, poppodium Annabel, de biergarten en de Luchtsingel, een gele voetgangersbrug van 400 meter. ‘Zo verknoopten we het gebouw met de omgeving.’

Een toehoorder van het college onderbrak het verhaal en vroeg hoe ver Koreman ging in zijn rol bij het Schieblock. ‘Zo ver als nodig. We hebben niks verdiend in deze periode. Het ging steeds in dit soort projecten zitten. We hadden twintig stichtingen en BV’s die zichzelf moesten bedruipen. Ook kregen we subsidie en hebben we veel uit de markt getrokken. Het was veel hosselen, met slimme potjes en samenwerkingen die het nét mogelijk maakten.’ Met de gele brug werd het een self-fulfilling prophecy, legde Koreman uit. ‘We kregen geen geld van de gemeente. Toen zijn we 20.000 planken gaan verkopen. Daarmee hebben we het deels gefinancierd. Ook wonnen we een prijs. De eerste stappen zijn moeilijk, maar als mensen erin meegaan dan komt het er wel.’

Politieke betrokkenheid

Koreman vertelde dat de politieke betrokkenheid bij het Schieblock op en neer ging. Eerst zagen ze het als een succes, daarna volgde onverschilligheid. Na vijf jaar ging de gemeente het gebied beheren en toen zag je het gebied achteruitgaan. ‘Ze deden geen programmering, er gebeurde te weinig. Ze wilden het gebouw alsnog gaan slopen. In een nieuw plan stond een toren op het Schieblock getekend, dat hebben we toen zes meter verschoven. Nu staat in het bestemmingsplan dat de plek behouden blijft.’  Volgens Koreman moet je het bij dit soort projecten soms zo groot maken, zo veel levendigheid creëren, dat het niet te ontkennen valt. ‘Dan kunnen ze geen “nee” meer zeggen.’ En het is belangrijk om het continue te blijven steunen, stelde hij. ‘Je moet het verhaal van de plek blijven vertellen. Het is geen waarheid, geen blauwdruk. Het is een ecosysteem dat in leven gehouden moet worden.’

Loslaten

In het nagesprek vroeg programmamaker Camiel Hendriks aan Koreman hoe je de levendigheid bij jezelf vasthoudt als je iets maakt en dan loslaat zodat het weer iets nieuws kan worden. ‘Het helpt dat we het samen doen, met mijn partner Alma. Als de een in de put zit, kan de ander het overnemen. We hebben hierbij geen opdrachtgever en daardoor kunnen we het loslaten.’ Toch is dat ook weer niet helemaal het geval, vertelde hij. ‘Omdat het Schieblock ons levenswerk is, raakt het je. Ik denk dat we het nooit helemaal los kunnen laten.’

Toneelstuk

Hendriks was benieuwd hoe het proces ging in Nijmegen bij het NYMA-terrein. ‘Je hebt te dealen met een gemeente’, zei Koreman. ‘Wat op deze plek gebeurt gaat niet volgens de boekjes van de gemeente, dus dan moet je daar de juiste mensen hebben. Het probleem is alleen dat er op een gegeven moment nieuwe mensen komen en die hebben vragen. Dan wordt bijvoorbeeld een plan, dat opgebouwd is uit tal van gesprekken, gereduceerd tot een tekening.’ Koreman ziet het als soort toneelstuk, gaf hij aan. ‘We zijn steeds aan het regisseren. Je hebt alle poppetjes en het decor nodig om samen te werken. Het is geen abc’tje, het is een levendig ding.’

Een bezoeker wilde weten of wat Koreman in Rotterdam heeft opgebouwd ook in een andere stad zou kunnen, zoals Nijmegen. ‘Het vereist veel improvisatie. Elke plek moet je op zijn eigen leest beschouwen. Je moet de dynamiek snappen, voelen wat er aan de hand is.’ Participatie is inmiddels verplicht bij ontwikkeling, maar was bij Koreman altijd al de basis. ‘Je moet eerst een club oprichten en dan een plan maken. Vaak leggen we meteen een maquette op tafel en dan kan daarop gereageerd worden. Eerst moet het een gezamenlijk ding worden.’

Plannen benaderen als scripts

Uit het publiek kwam ook de vraag of de ontwikkelstrategie van permanente tijdelijkheid iets is waar de hele stad wat mee kan. Koreman denkt van wel, zei hij. ‘Het zou goed zijn als gemeenten plannen meer als scripts benaderen. Tekeningen moeten kunnen verkleuren. Veel processen gaan kapot doordat tekeningen de waarheid zouden verkondigen. We zouden ons meer moeten focussen op ankerpunten en het stimuleren van ontwikkelingen in die richting.’ 

Daarin ligt een nieuwe rol voor architecten, stelde een andere toehoorder, zo kunnen we de macht van ontwikkelaars terugkrijgen. Koreman was het daarmee eens. ‘Je kunt de middelen inzetten die je ter beschikking hebt. Opdrachtgevers kunnen vaak veel betekenen. Overheden zijn strammer. Het is belangrijk de juiste setting te creëren door te kijken wie je samen aan tafel zet.’   

Collegereeks

In 2026 organiseert het ACN de collegereeks de onvoltooide stad.  In deze vierdelige collegereeks bespreekt ACN de betekenis van gebouwen en steden die nooit af zijn. Van open bouwen tot tijdelijke steden: we belichten ontwerp vanuit de filosofie dat een stad nooit af is, maar altijd in beweging en in wording is. In het eerste college bespraken we met Tom Bergevoet het principe van de flexibele stad.

---